အကယ္၍ သိပံၸပညာရွင္ေတြဟာ လူေတြရဲ႕ ၾကြက္သားနဲ႔ အေၾကာေတြရဲ႕ လႈပ္ရွားမႈယႏၲရားျဖစ္စဥ္ကို သိရွိတာရဲ႕ ထက္ဝက္ေလာက္ ပဲ ဦးေႏွာက္ရဲ႕ သိရွိမႈယႏၲရားျဖစ္စဥ္ကို သိရွိခဲ့ရင္ လူ႔ဦးေႏွာက္ကို ဘယ္လိုထက္ျမက္သထက္ ထက္ျမက္လာေအာင္ လုပ္ႏိုင္မယ္ ဆိုတဲ့နည္းလမ္းကို ေဖာ္ထုတ္ႏိုင္စရာရွိပါတယ္။ ဒါေပမယ့္ ဦးေႏွာက္ရဲ႕စြမ္းေဆာင္ရည္ ျမႇင့္တင္ဖို႔ ထိေရာက္တဲ့နည္းလမ္းေတြ ရွာေဖြတဲ့ သုေတသနလုပ္ငန္းေတြဟာ ရပ္တန္႔ မေနပါဘူး။ ဦးေႏွာက္ကိုေလ့လာတဲ့ သိပံၸပညာဟာ တျဖည္းျဖည္းခ်င္း အသိဥာဏ္ရဲ႕ ယႏၲရားျဖစ္စဥ္ကို ေဖာ္ထုတ္လာေနပါတယ္။ တကၠဆက္ျပည္နယ္အေနာက္ေျမာက္ပိုင္း ေဆးပညာဗဟိုဌာနမွ James Bibb  က ''ကြၽန္ေတာ္တို႔ဟာ ဦးေႏွာက္ရဲ႕ အသိဥာဏ္နဲ႔ပတ္သက္တဲ့ ျဖစ္စဥ္ဆိုင္ရာေတြ႕ရွိခ်က္အမ်ားအျပားကို စုေဆာင္းရရွိထားပါတယ္'' လို႔ ေျပာပါတယ္။

    သူက အဆင့္ျမင့္ အသိဥာဏ္ဟာ မွတ္ဥာဏ္ျဖစ္ေပၚမႈမွာ ဦးေႏွာက္ အတြင္းႏ်ဴရြန္- Neuron  အသစ္ေတြ ပိုၿပီး အားေကာင္း လာတာေၾကာင့္ ျဖစ္ေပၚလာတယ္လို႔ ဆိုထားပါတယ္။ ကိုလံဘီယာတကၠသိုလ္မွ ဦးေႏွာက္အာ႐ံုေၾကာသိပံၸပညာရွင္ Yaakov Stern က ''ႏ်ဴရြန္ေတြ ဖြံ႕ၿဖဳိးအား ေကာင္းလာေအာင္ BDNF-Brain Derived Neurotrophic Factor လုိ႔ ေခၚတဲ့ ဓာတ္ေပါင္းေတြ ပိုမိုထုတ္လုပ္ၿပီး လႈံ႕ေဆာ္ေပးတာကို ေတြ႕ရွိရတယ္''လို႔ ညႊန္ျပခဲ့ပါတယ္။ ဒီလို ႏ်ဴရြန္ေတြ အားေကာင္းေစျခင္းအား ျဖင့္ စာေပ သင္ၾကားက်က္မွတ္ရာမွာျဖစ္ေစ၊ မွတ္ဥာဏ္ေကာင္းဖို႔ျဖစ္ေစ၊ ဆင္ျခင္တံုတရားနဲ႔ ဖန္တီးႏိုင္တဲ့စြမ္းအား ထက္ျမက္ဖို႔ျဖစ္ေစ၊ ျမႇင့္ တင္ေပးႏိုင္တယ္လို႔သိရပါတယ္။ ေမ်ာက္ေတြကို ဆုေပးဒဏ္ေပးစနစ္နဲ႔ အႀကိမ္ႀကိမ္ေလ့က်င့္ စမ္းသပ္ခဲ့ရာမွာ သက္ဆိုင္ရာ ဦးေႏွာက္အစိတ္အပိုင္းရွိ ႏ်ဴရြန္ေတြ ႀကီးထြားလာတာေတြ႕ရပါတယ္။ လူေတြမွာလည္း မ်က္မျမင္ေတြ စာဖတ္ႏိုင္ေအာင္ လက္နဲ႔ အဖုပံုေဖာ္စာေတြကို အႀကိမ္ႀကိမ္စမ္းသပ္ေစၿပီး ေလ့က်င့္ရာမွာျဖစ္ျဖစ္ ဦးေႏွာက္မွာရွိတဲ့ သက္ဆိုင္ရာႏ်ဴရြန္ဟာ ႀကီးထြားလာၿပီး အားေကာင္းေစပါတယ္။
    ဦးေႏွာက္အာ႐ံုေၾကာသိပံၸပညာ မွာ အေကာင္းဆံုးေတြ႕ရွိထားတဲ့ ျဖစ္စဥ္ႀကီးကေတာ့ အသိÓဏ္ယႏၲ ရားကို အသံုးျပဳေလေလ၊ အသိဥာဏ္ ပညာေတြပိုၿပီး ရရွိလာေလေလပဲ ျဖစ္ ပါတယ္။ ကြၽမ္းက်င္တဲ့ပညာရပ္ တစ္ခုကို အာ႐ံုစိုက္ၿပီး ထပ္မံေလ့က်င့္ ခဲ့ရင္ အဲဒီ ပညာရပ္မွာ ပိုၿပီးတိုးတက္ လာေစႏိုင္ပါတယ္။ ဥပမာ-လန္ဒန္ ၿမဳိ႕က ကြၽမ္းက်င္တဲ့အငွားယာဥ္ ေမာင္းသူတစ္ဦးဟာ လန္ဒန္မွာရွိတဲ့ လမ္းေပါင္း ၂၅ဝဝဝ ခန္႔ကို ဘယ္ေလာက္ပဲ႐ႈပ္ေထြးေနပါေစ မွတ္မိသိရွိႏုိင္ပါတယ္။ ဒါေပမယ့္ သူ႔ကားမွာ GPS စနစ္ကို တပ္ဆင္ လိုက္ရင္ ဦးေႏွာက္သံုးစရာမလိုေတာ့တဲ့အတြက္ သူ႕ရဲ႕အဲဒီမွတ္ဥာဏ္ေတြဟာေပ်ာက္ကြယ္သြားႏိုင္ပါတယ္။ ဒါေၾကာင့္ ဥပေဒသ တစ္ခုက ''ဦးေႏွာက္ထဲမွာ ႏ်ဴရြန္ေတြအၿမဲတမ္း ေတာက္ေလာင္ေအာင္ အလုပ္လုပ္ေနရင္ တစ္ခုနဲ႔တစ္ခု ခ်ိတ္ဆက္ၿပီး အားေကာင္းေနေစတယ္''လို႔ ဆိုပါတယ္။
    ဦးေႏွာက္ရဲ႕ အသိဥာဏ္စြမ္းရည္ အားေကာင္းေအာင္ ေလ့က်င့္ရာမွာ လည္း ေလ့က်င့္တဲ့လုပ္ငန္း သို႔မ ဟုတ္ အတတ္ပညာ ရပ္မွာသာ ကြၽမ္းက်င္ေလ့ရွိတတ္ပါတယ္။ ဥပမာ ပေဟဠိေျဖတဲ့အလုပ္ကို ေလ့က်င့္ေနရင္ အဲဒီအလုပ္မွာ ပိုၿပီးကြၽမ္းက်င္ လာတတ္ ပါတယ္။ ေယဘုယ်အား ျဖင့္ ဦးေႏွာက္ရဲ႕ စြမ္းေဆာင္ရည္ေတြ ထက္ျမက္ေအာင္ေလ့က်င့္ဖို႔ေကာင္းတဲ့နည္းလမ္း သံုးရပ္ရွိ ပါတယ္။
    ပထမနည္းက ကိုယ္ခႏၶာတစ္ခု လံုး က်န္းမာေအာင္ေန႔စဥ္မွန္မွန္ ေလ့က်င့္ခန္းလုပ္ဖို႔လိုပါတယ္။ Illinois တကၠသိုလ္မွာ ပါေမာကၡ- Art Kramer  က တစ္ေန႔ကို ၄၅ မိနစ္နဲ႔ တစ္ပတ္မွာ သံုးႀကိမ္လမ္းေလွ်ာက္ရင္ မွတ္ဥာဏ္နဲ႔ စီမံထိန္းခ်ဳပ္မႈစြမ္းရည္ကို ၂ဝ ရာခိုင္ႏႈန္းအထိေကာင္းမြန္တိုးတက္ေစႏိုင္တယ္လို႔ေျပာပါတယ္။ သူရဲ႕ေလ့လာမႈကို ဦးေႏွာက္စြမ္းရည္ နိမ့္က်လာတဲ့ အသက္ အရြယ္ႀကီးရင့္ တဲ့သူေတြနဲ႔ စမ္းသပ္ခဲ့ပါတယ္။ ေန႔စဥ္ က်န္းမာေရးေလ့က်င့္ခန္းေတြ လုပ္မႈက ဦးေႏွာက္ထဲမွာရွိတဲ့ အေတြ႕ အႀကဳံနဲ႔ ဥာဏ္ပညာသစ္ေတြကို သိမ္း ဆည္းသိုေလွာင္ထားတဲ့ ဦးေႏွာက္ အစိတ္အပိုင္းျဖစ္တဲ့ ဟစ္ပိုကမ္းပတ္ (စ္)- Hippocampus  မွာ ႏ်ဴရြန္ အသစ္ေတြကို တိုးပြားေစတယ္လို႔ သိရပါတယ္။ ဒါ့အျပင္ ေန႔စဥ္က်န္း မာေရးေလ့က်င့္မႈေတြက ႏ်ဴရြန္ေတြ ကို ဖြံ႕ၿဖဳိးေစတဲ့ ဓာတ္ေျမၾသဇာလို႔ ေခၚတဲ့ BDNF ဓာတ္ေပါင္းေတြ ထုတ္လုပ္ဖို႔ အားေပးပါတယ္။ ဒါ့ အျပင္ ဦးေႏွာက္က ေပးပို႔တဲ့ သတင္း အခ်က္အလက္ေတြကို သယ္ေဆာင္ ေပးတဲ့ အာ႐ံုေၾကာေတြ- Neuro Transmitters  ကိုလည္း အာေကာင္း ေစပါတယ္။ Art Kramer  ရဲ႕ ေတြ႕ရွိ ခ်က္အရ အသက္ ၇ဝ အရြယ္ရွိတဲ့ သက္ႀကီးရြယ္အိုတစ္ေယာက္ဟာ တစ္ႏွစ္ေလာက္ေန႔စဥ္ ကိုယ္လက္ လႈပ္ရွားေလ့က်င့္ခန္းေတြကို မွန္မွန္ လုပ္လာခဲ့ရင္ အသက္ ၃ဝ အရြယ္လူ ငယ္ တစ္ေယာက္လို မွတ္ဥာဏ္ေတြ၊ ေဆာင္ရြက္ရမယ့္ လုပ္ငန္းစဥ္ေတြ၊ အခက္အခဲျပႆနာေတြကို ေဆာင္ရြက္ႏိုင္စြမ္း ပိုရွိလာတာကို ေတြ႕ရတယ္လို႔ ဆိုပါတယ္။ တစ္နည္းအားျဖင့္ သီးသန္႔လုပ္ငန္းအတြက္ ေလ့က်င့္ တာထက္ ေယဘုယ်အက်ဳိးသက္ ေရာက္မႈ ပိုရွိေစပါတယ္။
    ဒုတိယနည္းလမ္းကေတာ့ အာ ႐ံုစူးစိုက္ၿပီး စိတ္ကိုတည္ၿငိမ္ထက္ ျမက္ေအာင္ ေလ့က်င့္ျခင္း Meditation ပဲ ျဖစ္ပါတယ္။ ဒီလိုအာ႐ံုကို စူးစိုက္ၿပီး စိတ္ကိုတည္ၿငိမ္ေအာင္ ေလ့က်င့္ျခင္းအားျဖင့္ အာ႐ံုသိမႈေတြ ကို အားေကာင္းလာေစႏိုင္ပါတယ္။ Miami တကၠသိုလ္မွ ဦးေႏွာက္အာ႐ံု ေၾကာသိပံၸပညာရွင္ Amishi Jha ေ ဟာ စိတ္ကို အေျခခံတဲ့စိတ္ဓာတ္ ႀကံ့ခိုင္မႈ သင္တန္းကိုေပး ခဲ့ပါတယ္။ အဲဒီသင္ တန္းမွာ လူရဲ႕ကိုယ္ခႏၶာမွာ ျဖစ္ေပၚေန တဲ့အာ႐ံုတစ္ခုခုကို စူးစိုက္ေစၿပီး ေလ့ က်င့္ခိုင္းခဲ့ပါတယ္။ သူမက ''ဒီလို ေလ့က်င့္ေပးျခင္းအားျဖင့္ ဦးေႏွာက္ရဲ႕ဖြဲ႕စည္းပံုနဲ႔ အရည္အေသြးကို ေျပာင္းလဲသြားေစႏိုင္ၿပီး ပိုမိုစြမ္းေဆာင္ရည္ ေကာင္းမြန္ လာေစႏိုင္တယ္''လို႔ ေျပာ ပါတယ္။
    တတိယနည္းလမ္းကေတာ့ တခ်ဳိ႕ႈဗီဒီယိုဂိမ္းေတြဟာ လူရဲ႕အိုမင္း လာတဲ့ဦးေႏွာက္ကို ေယဘုယ်အား ျဖင့္ ျပန္လည္ႏုပ်ဳိ အားေကာင္းလာေစ တယ္လို႔ဆိုပါတယ္။ ကိုလံဘီယာ တကၠသိုလ္မွ ဦးေႏွာက္အာ႐ံုေၾကာ သိပံၸပညာရွင္ Yaakov Stern  ဟာ အသက္အရြယ္ႀကီးရင့္တဲ့ သူေတြကို ႐ႈပ္ေထြးတဲ့ ကြန္ပ်ဴတာဂိမ္းတစ္ခု ျဖစ္တဲ့ Space Fortress  ကို ကစား ခိုင္းၿပီးေလ့က်င့္ ခဲ့ပါတယ္။ အဲဒီဂိမ္းမွာ ကစားသူေတြက တိုက္ခ်င္းပစ္ ဒုန္းလက္နက္ေတြကို ပစ္ခ်ရပါတယ္။ ခံတပ္ေတြကို ဖ်က္ဆီးရင္း သူတို႔ရဲ႕ အာကာသယာဥ္ကိုလည္း ဒုန္းလက္နက္နဲ႔ မိုင္းဗံုးေတြရဲ႕ ရန္ကေန ကာကြယ္ရပါတယ္။ ဂိမ္းကစား သူေတြဟာ ကြန္ပ်ဴတာ ခလုတ္ ကိုလည္းထိန္းရ၊ ကြန္ပ်ဴတာ စကရင္ ကိုလည္းဂ႐ုတစိုက္ၾကည့္႐ႈရွာေဖြရ၊ ျမန္ျမန္လည္း ဆံုးျဖတ္ၿပီးကစားၾကရ ပါတယ္။ ဒါေၾကာင့္ သက္ႀကီးရြယ္အို ေတြရဲ႕ မွတ္ဥာဏ္ကို ေကာင္းမြန္လာ ေအာင္ ေလ့က်င့္ေပးရာေရာက္ပါ တယ္။ လ်င္လ်င္ျမန္ျမန္ ဆံုးျဖတ္ၿပီး ကြၽမ္းကြၽမ္းက်င္က်င္ကိုင္တြယ္ေျဖရွင္း တတ္တဲ့အေလ့အက်င့္ကို ရရွိေစပါ တယ္။ Illinois တကၠသိုလ္မွ ဦး ေႏွာက္အာ႐ံုေၾကာ သိပံၸပညာရွင္ Art Kramer ကလည္း အရည္အေသြး ျမင့္မားတဲ့ ဗီဒီယိုဂိမ္းတစ္ခုျဖစ္တဲ့ Rise of Nations ဟာ သက္ႀကီးရြယ္ အိုေတြအတြက္ စီမံခန္႔ခြဲမႈ၊ အုပ္ခ်ဳပ္မႈ နဲ႔ ဆင္ျခင္တံုတရားရွိမႈေတြ ပိုမို ေကာင္းမြန္လာေအာင္ ေလ့က်င့္ေပးႏိုင္ တယ္လို႔ ေထာက္ျပ ထားပါတယ္။
    ဒီလို ဦးေႏွာက္ရဲ႕စြမ္းေဆာင္ရည္ ျမင့္မားလာေအာင္ ေလ့က်င့္ေပးတဲ့ ဝက္ဘ္ဆိုက္ေတြ၊ စိတ္ကုိတည္ၿငိမ္ ေအာင္ စူးစိုက္မႈေတြ၊ ဦးေႏွာက္နဲ႔ ဆက္စပ္ေနတဲ့ ကိုယ္ခႏၶာ က်န္းမာ ေရးေလ့က်င္ခန္းေတြေၾကာင့္ လူ႔ဦး ေႏွာက္ေတြဟာ ေဆးဝါးမလိုဘဲ ပိုၿပီး စမတ္ က်လာ၊ ပိုၿပီးတီထြင္ႀကံဆလာ၊ ပိုၿပီးမွတ္ဥာဏ္ေတြေကာင္းလာႏိုင္ ေၾကာင္းပါခင္ဗ်ာ။

Ref: "Can You Build a Better Brain?" By Sharon Begley (Newsweek) Jan10 & 17, 2011