ကြန္ပ်ဴတာနဲ႕ ပတ္သက္တဲ့ အေခၚအေဝၚေတြ၊ အဓိပၸာယ္ေတြကို ေဖာ္ညႊန္းတဲ့ ကြန္ပ်ဴတာ စကားေတြ ေျပာရာမွာ ႐ုပ္သေဘာအရ တည္ရွိေနတဲ့ အစိတ္အပိုင္းေတြကို ခ်န္ထားလို႕ မျဖစ္တာေၾကာင့္ ေျပာၿပီးသား တခ်ဳိ႕ကုိ ထပ္ေျပာသလိုမ်ဳိး ျဖစ္ေနတာ ေတြ႕ရလိမ့္မယ္။ အသုံးအႏႈန္းဆိုတာ သဘာဝ သေဘာတရား မပါဘဲ ရွင္းလင္းရတာ ခက္ခဲတတ္ပါတယ္။ ေဆးပညာ အေၾကာင္းေျပာတဲ့ ေနရာမွာ ခႏၶာေဗဒကိုေတာ့ အေျခခံရလိမ့္မယ္။ ခႏၶာေဗဒကို မသိဘဲနဲ႕ ေရာဂါနဲ႕ေဆး အေခၚအေဝၚေတြကို ေျပာဖို႕ ခက္ခဲသလိုမ်ဳိးေပါ့။ ကြန္ပ်ဴတာ စနစ္အေၾကာင္း ေျပာတဲ့ေနရာမွာလဲ သမား႐ိုးက် အသံုးျပဳေလ့ရွိတဲ့ အစိတ္အပိုင္းေတြ၊ ပစၥည္းကိရိယာေတြနဲ႕ ေဝါဟာရ အဓိပၸာယ္ေတြကို တြဲဖက္ေျပာဆိုရ ျပန္ပါတယ္။
 
 ကြန္ပ်ဴတာ တစ္လံုးကို ဝယ္ယူ အသံုးျပဳေတာ့မယ္ဆိုရင္ ကြန္ပ်ဴတာ စနစ္မွာ ဘာေတြပါမလဲ ဆုိတာကို သိဖို႕သက္ဆုိင္ရာ အေခၚအေဝၚေတြ ကိုသိထားရပါမယ္။ မိမိဝယ္ယူမယ့္ ကြန္ပ်ဴတာကုိ တစ္ကိုယ္ေရသီးသန္႕ အသံုးျပဳရမယ့္ လုပ္ငန္းေတြ ရွိႏိုင္သလို တျခားကြန္ပ်ဴတာေတြနဲ႕ျဖစ္ျဖစ္၊ ဆက္ႏြယ္ကိရိယာ တစ္ခုနဲ႕ျဖစ္ျဖစ္ ဆက္သြယ္ေဆာင္ရြက္ႏုိင္ဖို႕ ကြန္ရက္ စနစ္ကို သံုးၾကရတာေတြလဲ ရွိေနပါတယ္။ ဒါကုိ Network ခ်ိတ္တယ္ လို႕ လြယ္လြယ္ေျပာႏိုင္ပါတယ္။
 
 ႐ံုးတစ္႐ံုး ဒါမွမဟုတ္ လုပ္ငန္းတစ္ခုခုအတြင္းမွာ ဌာနစိတ္ခ်င္း ဆက္သြယ္ေဆာင္ရြက္တဲ့အခါမ်ဳိးမွာ ျဖစ္ျဖစ္၊ ကြန္ပ်ဴတာတစ္လံုးထက္ မက အသံုးျပဳတဲ့လုပ္ငန္းမွာ ပရင့္တာ တစ္လံုးကို အားလံုးဝိုင္းသံုးတဲ့အခါမွာ ျဖစ္ျဖစ္၊ Lan - Local Area Network ဆိုတဲ့ နယ္ေျမတြင္း ကြန္ရက္ စနစ္ကို အသံုးျပဳၾကရတယ္။ ပထဝီ ဝင္အေနအထားအရ ကြာလွမ္းတဲ့ေန ရာေတြမွာရွိတဲ့ ကြန္ပ်ဴတာေတြနဲ႕ ခ်ိတ္ဆက္အသံုးျပဳတဲ့ ကြန္ရက္စနစ္ ကိုေတာ့ WAN-Wide Are Network လို႕ေခၚပါတယ္။ ဒီလို ခ်ိတ္ဆက္ အသံုးျပဳႏိုင္ဖို႕ Network Card ေတြကို သက္ဆိုင္ရာ ကြန္ပ်ဴတာေတြထဲမွာ တပ္ဆင္ထားေပးရပါတယ္။
 
 နည္းပညာသေဘာအရ အင္တာနက္ ဆုိတာလဲ Wide Area Network တစ္ခုျဖစ္ပါတယ္။ ဒါေပမယ့္ ေယဘုယ်အေနနဲ႕ ခရီးကြာေဝးတဲ့ ကြန္ရက္ခ်ိတ္ဆက္မႈကို WAN လို႕ ေခၚေဝၚသံုးစြဲၾကတယ္။ ဒါကိုပိုၿပီး ကြဲျပားေအာင္ PDN - Public Data Network လို႕ေခၚလိုက္တယ္။ အထူးသျဖင့္ စီးပြားေရးလုပ္ငန္းႀကီးေတြနဲ႕ အစိုးရဌာနေတြအတြက္ PDN အေနနဲ႕ သံုးၾကတယ္။ လံုၿခံဳမႈအဆင့္ဝင္ ျဖစ္ေနရသလို Band width အတြက္လဲ အာမခံခ်က္ ရွိေနရပါတယ္။
 
 စုေပါင္းအသံုးျပဳျခင္းအားျဖင့္ ဟာ့ဒ္ဝဲပမာဏ ေလ်ာ့က်ၿပီး ကုန္က်စရိတ္ သက္သာေစတယ္။ ေဆာ့ဖ္ဝဲ ပ႐ိုဂရမ္ေတြကို အသံုးျပဳရာမွာလဲ Network Version နဲ႕ အသံုးျပဳတဲ့ အတြက္ ကုန္က်စရိတ္ကို ေလွ်ာ့ခ်ႏုိင္တယ္။ ဒီလိုအသံုးျပဳဖို႕ Server တစ္လံုးေတာ့လိုပါလိမ့္မယ္။ Data ေတြကို တစ္ေနရာတည္းကေန ရယူၿပီး မွ်ေဝသံုးစြဲႏိုင္တဲ့သေဘာ ျဖစ္တယ္။ ေနာက္ပိုင္းမွာ Group Ware Application ဆိုတဲ့ အုပ္စုလိုက္အသံုး ျပဳႏိုင္တဲ့ အသံုးခ်ေဆာ့ဖ္ဝဲေတြကို ထုတ္လုပ္လာၾကတယ္။ သုေတသန လုပ္ငန္းနဲ႕ ကုန္ထုတ္လုပ္ငန္းေတြမွာ အဖြဲ႕လိုက္အသံုးျပဳၾကတဲ့ ပံုစံမ်ဳိးျဖစ္ တယ္။
 
 ကြန္ရက္အေျခခံ ဖြဲ႕စည္းမႈမွာ Cable ႀကိဳးေတြ၊ ခလုတ္ေတြနဲ႕ Routers ေတြပါဝင္ေလ့ရွိတယ္။ Router ဆိုတာ လိုအပ္တဲ့ေနရာကို အေရာက္ပို႕ေပးတဲ့ လမ္းျပကိရိယာျဖစ္တယ္။ ဆက္သြယ္ေရး ကြန္ရက္ေပၚက ၾကားခံကိရိယာလို႕လဲ သတ္မွတ္ႏိုင္ပါတယ္။ ေနာက္တစ္ခုကေတာ့ ကြန္ပ်ဴတာေတြ တစ္ခုနဲ႕တစ္ခု ခ်ိတ္ဆက္မိေစဖို႕ Standard ေတြထားေပးရတယ္။ ဒါကို Protocol လို႕ ေခၚၾကပါတယ္။
 
 ကြန္ရက္ခ်ိတ္ဆက္ရာမွာ အသံုးျပဳတဲ့ တယ္လီဖုန္းလိုင္း၊ Protocol မိုက္က႐ိုေဝ့ဖ္ လက္ဆင့္ကမ္း စနစ္၊ ၿဂိဳဟ္တုစနစ္၊ ႀကိဳးမဲ့စနစ္ အပါအဝင္ ဘယ္လို Telecommunication Medium ကိုမဆို အသံုးခ် ႏိုင္တယ္။ ေစ်းႏႈန္းအခ်ဳိသာဆံုး ေကဘယ္စနစ္တစ္ခုဟာ 1.5Mbps ႏႈန္းထားနဲ႕ေျပာင္းေရႊ႕ပို႕ လႊတ္ေပးႏိုင္ စြမ္းရွိပါတယ္။
 
 ႐ုပ္ဝတၴဳၾကားခံ မီဒီယာကို Physical Media လို႕ေခၚၾကတယ္။ Physical Media အမ်ဳိးမ်ဳိးနဲ႕ ကြန္ ရက္ကိုလုပ္ေပးႏိုင္တယ္။ ပို႕လႊတ္တဲ့ ကြန္ပ်ဴတာနဲ႕ လက္ခံရယူတဲ့ ကြန္ပ်ဴတာေတြအၾကား End-to-End Cricuit ပံုစံျပဳလုပ္ေပးထားရတယ္။ ဒီအခါ မွာ ေႏွာင့္ေႏွးၾကန္႕ၾကာမႈမရွိေစဖို႕ Circuti Swithchip ဆိုတာကို အသံုးျပၾကတယ္။ ဒီလိုအျမန္ႏႈန္းျမင့္ျမင့္နဲ႕ လုပ္ကိုင္ေပးတာေၾကာင့္လဲ Real -Time Videoconfrencing ဆိုတဲ့ စားပြဲတစ္ခုတည္းမွာ မ်က္ႏွာခ်င္းဆိုင္ ထိုင္ ေဆြးေႏြးေျပာဆိုတဲ့ သဘာဝမ်ဳိးအထိ အသံုးခ်ႏုိင္လာၾကၿပီျဖစ္ တယ္။
 
 သတင္းေတြ ပို႕ရာမွာေတာ့ Data ေတြကို အပိုင္းလိုက္ခြဲပို႕တဲ့ Packet Switching ကိုသံုးေလ့သံုးထ ရွိၾကပါတယ္။ ဘယ္ကိုပို႕ရမယ္၊ ဘယ္ကုိသြားရမယ္ ဆိုတာကေတာ ့ Routers ေတြက လမ္းျပေပးၾကရပါတယ္။
 
 ဒီေနရာမွာ Circuit Switching နဲ႕ Packet Switching ဘယ္ဟာက ပိုေကာင္းသလဲလို႕ ေမးစရာရွိပါလိမ့္မယ္။ Packet Switching မွာ အခြင့္အလမ္းေကာင္းေတြ မ်ားၿပီး အားသာခ်က္ေတြ ရွိတယ္။ ပိုၿပီး ထိထိေရာက္ေရာက္ လုပ္ကိုင္ေပးသလို ကုန္က်စရိတ္လဲ သက္သာေနတာ ေတြ႕ၾကရမွာ ျဖစ္တယ္။ ဒါေပမယ့္ သူ႕မွာ အားနည္းခ်က္တခ်ဳိ႕ ရွိပါတယ္။ အလြန္ေသးငယ္တဲ့ အစိတ္အပိုင္းေတြပံုစံနဲ႕ ေရာက္လာတာ ျဖစ္တဲ့အတြက္ Routers ကိုေႏွးေကြးသြားေစတဲ့ အေနအထား ရွိလာပါတယ္။ ဒီလိုသိသိသာသာ ေႏွာင့္ေႏွးမႈကို Latency လို႕ေခၚၾကတယ္။ မႏိုင္ဝန္ထမ္းရတဲ့ အေျခ အေနမ်ဳိးကိုေတာ့ Congestion ျဖစ္ တယ္လို႕ ေျပာေလ့ေျပာထ ရွိၾကတယ္။
 
 လုပ္ေဆာင္ခ်က္ Standard ေတြ ကုိ Protocol လုိ႕ေခၚၾကတယ္။ ကုမၸဏီတစ္ခုက ပိုင္ဆိုင္တဲ့ Protocol မ်ဳိးကို Proprietary Protocol လို႕ သတ္မွတ္ၾကၿပီး က်ယ္က်ယ္ျပန္႕ျပန္႕ သုံးႏိုင္တာကိုေတာ့ Open Protocol လို႕ေျပာဆုိၾကေလ့ရွိတယ္။
 
 LAN ဆိုတဲ့ေဝါဟာရ ပတ္သက္လို႕ တိတိက်က် ေျပာရရင္ တစ္မိုင္အကြာအေဝး အတြင္းသာ အသံုးျပဳၾကတယ္။ Data ေျပာင္းလဲေပးပို႕တဲ့ ႏႈန္းထားက 10 Mbps ေလာက္ရွိပါတယ္။ အသစ္လြင္ဆံုး LAN နည္းပညာက Gigabit Ethernet ပဲ ျဖစ္တယ္။ အေခၚအေဝၚနဲ႕ ေလ်ာ္ညီစြာ 1000 Mbps ႏႈန္းထားနဲ႕လုပ္ကိုင္ေပး ႏိုင္ပါတယ္။ LAN တစ္ခုကို အသံုးျပဳဖို႕အတြက္ Network Interface Card - NIC သာမက ေဆာ့ဖ္ဝဲပ႐ိုဂရမ္ တစ္ခုထည့္သြင္းအသံုးခ်ဖို႕လဲလိုအပ္ ပါတယ္။
 
 LAN Protocol ေတြကို အမ်ဳိး အစားအလိုက္ ခြဲျခားထားေလ့ရွိတယ္။ Apple ကြန္ပ်ဴတာေတြ အတြက္ Apple Talk Protocol လို႕ ေခၚတယ္။ Novell Netware ကြန္ ရက္ေတြမွာ Layer ေတြနဲ႕သံုးတာ မ်ဳိးကို 1PX/SPX လို႕သံုးတယ္။ Microsoft Intranet လို႕ေခၚတဲ့ အဖြဲ႕အစည္း အတြင္းသာ အသံုးျပဳတာမ်ဳိးကေတာ့ YCP ဒါမွမဟုတ္ IP Transmission Control Protocal or Internet Protocol လို႕သံုးၾကတယ္။
 
 ခရီးေဝး အေနအထားရွိတဲ့ ကြန္ရက္နဲ႔ ပတ္သက္ၿပီး WAN ဆိုတဲ့ ကြန္ရက္ကို သံုးၾကတယ္။ အျမန္ ႏႈန္းထားအမ်ဳိးမ်ဳိးရွိႏိုင္တယ္။ အနိမ့္ ဆံုးသမား႐ိုးက် Modem နဲ႕တယ္လီ ဖုန္းလိုင္းကုိ အသံုးခ်တဲ့ ဆက္သြယ္မႈမ်ဳိးမွာ 56Kbps နဲ႕ ပို႕လႊတ္ေပးႏိုင္တယ္။ ISDN ကေတာ့ ၅၆ ကေန 128 Kbps ႏႈန္းထားအတြင္းရွိၿပီး ADSL ကေတာ့ 1Mbps ႏႈန္းထားအထက္မွာ ရွိေနပါတယ္။ အလြန္ႀကီးမား က်ယ္ျပန္႕စြာ လုပ္ကိုင္ၾကတဲ့ အဖြဲ႕အစည္းႀကီးေတြအတြက္T1 Live ဆိုတာနဲ႕ သံုးေလ့သံုးထ ရွိပါတယ္။
 
 အလြန္ႀကီးမားတဲ့ ပမာဏနဲ႕ WAN လမ္းေၾကာင္းေတြကို Back Bones ဆိုတဲ့ ပင္မလိုင္းႀကီးနဲ႕ သယ္ပို႕ေပးတာ ျဖစ္တယ္။ ေဒသႏိုင္ငံမတူတဲ့ ဆက္သြယ္ေရး ကြန္ရက္ေတြမွာ Back Bone ေတြနဲ႕ဆက္သြယ္ၾကရတယ္။
 
 ဥပမာ ျမန္မာႏိုင္ငံအတြက္ အင္တာနက္ ဆက္သြယ္ေရး အသံုးခ်ႏိုင္ဖို႕ Back Bone နဲ႕ သယ္ေဆာင္ေပးေနတာ ျဖစ္တယ္။ Back Bone ေတြရဲ႕ Data သယ္ပို႕ႏိုင္မယ့္ ႏႈန္းထားက အနိမ့္ဆံုး 2.5 Gigabit/Sec ရွိရပါတယ္။
 
 Dial-up  လို႕ ေျပာေျပာေနတဲ့ WAN ရဲ႕ ႏႈန္းထားက ၉.၆ ကေန 64 Kbps အတြင္းရွိႏိုင္ၿပီး ဒီဆက္သြယ္မႈကို X 25 လို႕လဲေခၚၾကတယ္။ WAN ေတြမွာ ဟာ့ဒ္ဝဲသာမက ေဆာ့ဖ္ဝဲပ႐ိုဂရမ္ေတြကိုလဲ ျပဳၾကရပါတယ္။